El deseo de hacer libros y tejidos se ha ido construyendo en colectivo. En Imbabura, en la comunidad kichwa de Camuendo, a las orillas del lago Imbakucha las jóvenes, mujeres, hombres, niños, abuelas/os nos encontramos cuidando la lana para el tejido, así como la palabra para los libros.
La historia nos cuenta que nuestras comunidades eran grandes escritores/artistas de tokapus, lienzos, telas de lana o algodón, fajas, cintas con códigos propios sobre la historia de nuestras vidas.
También estaban los quipus, un sistema de registro narrativo y contable basado en cuerdas y nudos.
Imaginando que no hubiésemos vivido un gran despojo en esta historia colonial, ¿cuántas formas de contar, leer, narrar seguiríamos creando en nuestros idiomas, cuántas formas expandidas y propias estaríamos tecnologizando, brotando?
No estaríamos hablando de salvaguardar lo nuestro, sino que estaríamos expandiendo las formas y usos.
Extraño eso que se ha ido o negado, extraño eso que siglos atrás todos los abuelos, abuelas daban lectura a los quipus, daban significancias a los tokapus.
También imaginando un mundo lleno de tokapus, dibujo en mi cabeza un libro, una serie de tintes o una pedagogía repleta en la sociedad ayllu (y todos) basada en tokapus.
Ese conocimiento estaba al alcance de todos. Eso quiero seguir imaginando, tal como lo estaban los telares que habitaban cada casa de Camuendo hace años. Cada hogar tenía un telar, lana, cardas, tejidos.
Lo que ahora me calma es que hoy el telar ha vuelto a casa. Aquí está la lana, las cardas, los lienzos de lana conviviendo conmigo.
Es sanador cuidar la lana, hilarla, tocar el torno, tejer el telar, observar que las jóvenes y niñas/os lo tejen. Hemos jugado y tejido, hemos conversado y tejido, hemos escrito y tejido. Hacer tejidos es una forma de registrar el mundo, algo que hoy podemos llamar escribir, grabar, dibujar. Estamos dejando huellas de la materia viva, como nuestros saberes, energías, afectos.
El acto de tejer es registrar, escribir con las manos de aquello que habla el ser, mover los dedos entre cada hilo y estar presente con todo el cuerpo.
Preparar la lana, romperla, cardarla, hilarla, pasar tiempo junto al telar, iniciarla, reforzarla, cuidar los hilos, hacerlos nudo para continuar, implica reiniciar sola o en parejo.
Desde una analogía simple, hacer los tejidos ahora es un acto político frente a los libros que nos robó la colonia temprana y actual. Son tantos libros, bibliotecas enteras que no están escritos por nosotros sino que han sido escritos sobre la idea de nosotros, la idea de lo indígena.
Por el momento, hacer libros y tejidos kichwas con nuestras manos es una forma de ir jugando con las piezas de la temporalidad para cuidar la memoria y nombrar lo que somos, hacemos, pensamos, sentimos. Si bien contamos con muchos libros vivos que son nuestros abuelos, a la par estas sabidurías las estamos creando en libros y tejidos. (O)
Versión en kichwa:
Kamukunata, awashkakunata llaktapi pakta rurashpa
Kamutapash, awashkatapash rurana munayka ashtakatami paktarihushka. Ecuador mamallaktapi, Imabura markapimi Camuendo ayllullakmi tiyan hatun Imbakucha mamapa chakipi. Chaypimi tuykuylla hatun uchilla ayllukuna millmata awankapak rikushpa, shimi rimayta killkankapak rikushpa katinahushkanchik. Wiñaykawsayta kutin yaypi charishpaka ninmi ñukanchik ayllullaktakunapika ñawpapachapika ashtakami hatun killkak sumak ruraykunata shinak runakuna tiyan kashka nin, paykunaka tukaputa, millma pintuta, baytakunata, chumpikunata, cintakunata ñukanchik yachaykunata, kawsaykunata chaypi churashpa ruran kashkanka. Kipukunapashmi tiyashkanka, waskata warkuchishpa watapashpa yarinkapak, yupankapak, willachinkapak shina ruran kashkanka.
Chay colonia llakita mana kawsashka kashpaka mashna layashi willanata, killkanata, rimanata ñukanchik shimipi ruranahunchikman yani, mashna sumak ruraykunatatak charinchikman yani shukkunaman willachishpa tarpushka sinchiyachinkapak. Ñana ñukanchik yachayta huyashpa chariyanatallaka rimanahunchikmanchu, ashtawankarin imashalla katichinatami rimanahunchikman. Chayta yuyashpa ashtakatami llakinayan chashnaman ruraykunata anchuchishkakpi, llakinayan ñawpapachakunapi imashalla tukuylla tayta mamakunamari kipukunata killkakatin ushashkanka, tukuyllamari tukapukunata ruray ushan kashkanka.
Shina tukapulla tiyana llaktata umayuyashpaka, yaytalla yani shuk tukapuwan kamu rikurin, shuk tullpunakuna, tukapupilla llaktapampa yachachiykuna rikurin, tukuy kay yachaykunaka tukuypami kashkanka yanimi, imasha Camuendopi punta watakunapika tukuylla wasipimi awana telarkunaka tiyashka. Tukuy wasipimi telar kashpa, millma kashpa, carda kashpa, awashka kashpa tiyashkanka. Kunanpi chay llakiyay alliyanmi imasha wasipipash kutin telar shamushpa paypi awanahunchik, kaypimi millma, cardas, millmapi awashka churahunakuna ñukawan pakta. Ahstaka hampimi kan millmamanta yachahushpa, puchkashpa, turnutapash takarishpa, telarpi awashpa, maltunkuna, wawakuna awakta rikushpa kushikurin. Ñukanchikka paktami pukllashkanchik, awashkanchik, rimashkanchik, shinallatak killkashkanchik. Churahunata awashpaka kay kawsaytami imasha kakta killkanahunchik, pallashpa rikuchinahunchik, shuyunahunchik, imashalla kay ñawiwan, shunkuwan kawsashkata willachinahunchik.
Awashpaka, imatapash watashpantin, shunku ima nikta makiwan killkashpantimi kanchik, rukakunatapash puchkakunapi kuyuchishpa, ñukanchik aychawanpash yaypi kashpa ruranchik. Millmatapashmi takshanchik, pitinchik, cardanchik, puchkanchik, telarwan pakta yallinchik, kallarinchik, kutin katinchik, puchkata rikunchik, pitirikpi watachinchik katichinkapak. Awaytaka shuklla kashpa ashtawan pakta kashpa rurarinmi. Kunanpi yuyarishpaka kashna awahuyka imalla kamukunata shuwashkata yuyarishpami ruranahunchik. Ashtakatapachami mana kamuta, awayta rurachun sakishka, hatun kamu ukukunataymami charinchikman karka, shinapash kunanpika shina kamukuna tiyashpapash mana ñukanchik killkashkaka kanchu ashtawankarin shukkuna ñukanchik imashalla kanchik yashpa killkashkami tiyan, imasha indigena kana nishka yuyaykuna tiyanka.
Kunanpika kamutapash awanatapash ñukanchik shimipi, ñukanchik makiwan ruranahunchik, shinami imasha punta kashka, kunan kashka, imata hipaman munashkata yuyarishpa killkanahunchik. Rikuchinkapak munanchik imatatak yuyanchik, imatatak ruranchik, imatatak yanchik. Kunapika kawsak kamutami charinchik, paykunami kan ñukanchik hatun tayta mamakuna, shinapash shina sumak yachaykunatami kunanka kamutapash awanatapash ruranahunchik. (O)










