Hablo desde un cuerpo asignado como mujer, un cuerpo que antes de que naciera ya estaba dicho que era “indígena”. Me dijeron que era indígena. Esta persona a la que le han inscrito la palabra “indígena” habla una “lengua indígena”. ¿Qué significa eso? Parece muy natural, una autoidentificación, pero, acudiendo a las palabras de Yásnaya Aguilar, lo indígena es una cuestión de dos temas: la primera es que se origina a partir de la colonia y tiene una carga histórica de colonización en la que hasta el momento los Estados nación lo usan para “inclusión-exclusión” y lo segundo es que denominarnos “indígena” responde a una cuestión política consciente que no debemos olvidar. Una forma de subversión, para denunciar y exigir derechos. He allí el movimiento indígena.
Para hablar sobre la asignación; “me dijeron que era indígena” porque en runa shimi no hay una palabra que nombre lo indígena. Desde niña tuve el privilegio de que mi familia siempre me hablara en kichwa, entonces ¿quién me dijo que era indígena?, ¿se han preguntado esto?, ¿cuándo fue que nos nombraron indígenas? Quizá en la escuela, en la calle, en el pueblo, en la ciudad. No hay algo específico, pero está creado en un imaginario de lo que se cree que es lo indígena. Desde esta creencia viene algo más complejo y se nombra: niña indígena, vestimenta indígena, lengua indígena, pueblo indígena, literatura indígena, comida indígena, fiesta indígena, etc. Incluso a quienes se considera conocedores del tema se denomina indigenistas. Todo va flotando más y más. Sin duda lleva una carga colonizadora histórica y cada vez en versiones más actualizadas.
Hoy quiero tocar el tema de la lengua indígena. Cuando se fundaron los Estados nación posicionaron el español como única lengua oficial, de allí lo que no era español se lo denominó lenguas indígenas (Aguilar, 2020), pero esto que se denomina lenguas indígenas no tiene nada en común más que dos cuestiones: no tener un Estado nación y haber vivido toda una historia de discriminación/colonización. Eso es lo único que comparte el kichwa con el shuar, o el maya con el aymara. Es erróneo seguir hablando de lenguas indígenas, porque lo indígena no existe. Salvo quien lo usa, desde dónde lo usa. Por eso lo lingüístico es político, porque es una cuestión de lucha de los pueblos y nacionalidades del Ecuador que hayan exigido al Estado de derecho, que sean reconocidas las catorce lenguas: tsáchila, chachi, épera, awá, kichwas, shuar, achuar, shiwiar, cofán, siona, secoya, zápara, andoa y waorani.
Gracias a esta lucha hoy puedo escribir. Y debido a la colonialidad e historia seguimos resistiendo. Hablo desde un cuerpo que sueña, habla, escribe, piensa, se frustra, se alegra con la runa shimi. Runa es persona, shimi es idioma/lengua. Entonces runa shimi es la lengua de la persona o también conocida como kichwa. Convivamos cada día con ella, en cada acción, en cada diálogo aprovechemos su presencia, dejémonos invadir por su campo afectivo, cognitivo, espiritual y de resistencia que nos regala. Sigamos recibiéndola en casa, con el ayllu y en cualquier espacio que pisemos. (O)
Versión en kichwa:
Shukkunaka imashinatak Runa Shimitaka shutichishka
Runa wawa, runa warmi kanki nirkami wacharikpi, shinallatak manarak wacharikpillata ñami payka indígena kanka nishka kashkanka. Indígena kanki nirkami, pitak chaytaka nirka, mana yachanichu. Mishu shimipika indígena warmi kanki, indígena shimita rimanki nirkami, imashpatak shina ninka yarkani, ashataka runa warmi, runa kashpa shina nirin yayta kunkallami shinapash mana chayllatachu kan. Yásnaya Aguilar, ninmi, indígena shimika wiñarishkami ishkay hatun yuyaykunawan. Kallaripika kay shimi wacharirkami punta mishukuna colonia ninchik chay llakita apamushpa kakpi, runakunata shikanyachirka, chaymanta kunankaman estado-nación nishpa shutirishka mamallaktakunaka kay indígena shimipi yuyarishpalla ima kana, ima na kana nishpa chariyanahun. Shinallatak kunanpika mana kunkana kanchikchu indígena nishpaka ñukanchik sinchi yuyaykunata ñawpapi churashpa hatun hatariykunatapash shinashkanchik ñukanchikman hayñikunata wiñachinkapak, chaymanta Movimiento Indígena kanchik nishpapash ayllukunaka sinchita kaparishka punta watakunamanta.
Imasha nirkani; shukkunami indígena kanki niwarka,imashashi niwashkanka, ñukanchik runa shimipika mana indígena shimi tiyanchu, -runa tiyanmi shinapash na chay shimillatachu kan-. Uchillamantapacha ñuka ayllukunaka runa shimipimi rimawashka, chaypika mana pipash indígena shimitaka rimawarkachu, chaymi tapurini, pitak indígenami kanki niwashkanka, chayta kikinkunapash tapurishkankichikchu, ima punchapita indígenami kankichik nishkanka. Yachana wasipicha nishkanka, kancha ñanpi purihukpichari kashkanka, kitipi, kitillipichari kashkanka. Mana yacharinchu shinapash chay indígena shimika shuk kanchamanta yuyaywan wiñachishka kan, imasha indígenakuna, runakuna kanka yashpalla wiñachishka yuyaylla kan. Chay hawalla yuyaypimi ashtawan hatunyachishpa kashna shimikunata shutichishka: indígena wawa, indígenakunapa churahuna, shimikuna, mikunakuna, llaktakuna, killkanakuna, raymikuna, tukuyta imatalla shinanchik chaypika indígena shimitalla kimichin indígenapami yashpa chaypika sikanyachiy yuyaypash chapurishka kan. Kayka colonización yuyaymi kan, tukuyta ñukanchik shinashkataka indígena nishpa churahushpaka llakimi. Mayhan indígenakunamanta yachak nishpaka indigenistas shimita shutichin. Shinami ashtawan hatun hatun kay liyarishka yuyayka tikrashka wampuhun.
Kunanka imatatak yuyanchik mishu shimipi lengua indígena nikpika.Ñukanchik shimitapachachu ninka? mana. Kayta kutichinkapakka yuyarina kanchik mamallaktakuna imashalla wiñarishkatak, kaypika shuklla shimi, shuklla yuyay shinami wiñarirka. Mishu shimitallami mamallaktapa shimi nishpa shutichirka. Mayhan mana mishu shimi kakkunataka lenguas indígenas nishpa shutichirka (Aguilar, 2020), kay tawka tawka shikan shikan runakunapa shimikunataka mana chayllata kakpipash shuklla shutita churarka, shinapash mana shuklla shutita charinachu kan, mana chayllata kanchu, paykunaka rikcha kashpaka ishkay yuyaypillapi rikcha kan: mana estado-nacionta chariymanta, shinallatak puntamantapacha shikanyachishka millanayachishka shimikuna kaymanta, chaytami rikchataka charinka kichwawan shuwarwan chimpapurachishpa churashpaka, shinallatak mayawan aymarawan chimpapurachishpaka. Chaymi tukuylla ñukanchik shimikunata lenguas indígenaspi churashpaka ashtaka ashtaka pantanahun kay estado nacionkuna, chay yanka hawalla pawanahunchik shinashnalla rikurin. Indígena yuyayka yuyaylla kan, mana tiyanchu. Shinapash ña kaparishpa hatarishpa hayñikunata mañankapakka shayarinahushpaka maymantami indígena shimika mutsurinka “sujeto de derechos” kaymanta. Shinami shinchiyashpa kay mama llaktamanta runakunaka 14 shimikunapash tiyanmi nikpi mamallaktaka rikushpa shutichishka, chaykunami kan: Tsáchila, Chachi, Epera, Awa, Kichwas, Shuar, Achuar, Shiwiar, Cofán, Siona, Secoya, Zápara, Andoa y Waorani.
Chay hatariykunamantami ñukaka kunan kaypi killkay ushahuni. Yupaychani. Shinallatak colonialidad unkuy kunankaman tiyakpimi sinchiyashpa katinara kanchik. Kunanka shinami kay aychapika muskuni, rimani, killkani, kushiyani, mancharini, runa shimipi. Runa shimika, runakunapa shimimi kan, chaytami kichwa nishpapash rimanchik. Ñukanchik shimiwan punchan punchan kawsashunchik, tukuy ruraypi payta yuyashunchik, chaypi rimashunchik, runa shimipa shunkuwan huyashunchik, yuyashunchik, hampirishunchik, sinchiyarishpa hatarishunchik. Paywan ayllu ukupi wasi ukupi, maypi purihushpapash rimashunchik. (O)











